© Shutterstock
In één van de nieuwste afleveringen van de podcast Hondenklap praten hondengedragsdeskundigen Sedrick Vangronsveld, Hans Roijakkers en Jelte Van Camp over ‘verrijking’. Maar wat is dat precies? En hoe kun je met verrijking het leven van je hond nóg leuker en boeiender maken? Sedrick en Hans delen hun beste tips!
Verrijking is eigenlijk alles wat je doet om het leven van je hond leuker of uitdagender te maken. Het gaat om activiteiten of materialen die je hond stimuleren om natuurlijk gedrag te tonen, zoals nadenken, snuffelen, bewegen of zoeken. “Het begrip ‘verrijking’ vindt zijn oorsprong in de wereld van de dierentuinen”, vertelt Sedrick.
In de jaren 1920 ontdekte de Amerikaanse psycholoog en primatoloog Robert Yerkes als een van de eersten dat het welzijn van primaten in gevangenschap verbeterde wanneer ze objecten kregen waarmee ze konden interageren. Doorheen de jaren gingen verschillende onderzoekers op zoek naar manieren om het leven van dierentuindieren interessanter te maken en hun natuurlijke behoeften beter te vervullen. Uiteindelijk groeide ‘verrijking’ uit tot een wetenschapsdomein op zich.
“In tegenstelling tot dieren in een dierentuin hebben onze honden al een hoge graad van verrijking in hun leven”, zegt Sedrick. “Als we hen nieuwe dingen aanleren, hen laten nadenken of een hondensport met hen beoefenen, zijn we al met verrijking bezig.”
Verrijking is dan ook een breed begrip. We denken misschien spontaan aan een Kong, likmat of een hondenpuzzel, maar ook wandelingen waarbij honden naar hartenlust hun neus mogen gebruiken – zogenaamde sniffari’s – en zoekspelletjes vallen eronder.
Foerageren
Verrijking kan ook draaien om het stimuleren van natuurlijk gedrag, bijvoorbeeld het foerageren. “Honden die in het wild leven, brengen een groot deel van hun tijd door met het zoeken naar voedsel”, legt Sedrick uit. “Wij presenteren het aan onze huishonden in een kom, en na enkele seconden is alles wat met eten te maken heeft alweer voorbij voor die dag. Met verrijking kunnen we die zoektocht naar voedsel simuleren.”
“Foerageren bestaat voor wilde honden uit verschillende stappen: het zoeken naar eten, het vinden van de voedselbron, soms nog iets uit een verpakking of vuilnisbak peuteren, eten, daarna op botjes kauwen of restjes oppeuzelen, en uiteindelijk tevreden slapen”, vult Hans aan. “Al die afzonderlijke elementen kun je perfect voor je hond nabootsen.”
Verschillende visies
Sommige eigenaars plannen verrijking bewust in als vast onderdeel van het dagelijks leven van hun hond. Anderen zetten het eerder onbewust in, of juist heel strategisch. In de podcastaflevering blijkt dat ook de drie gedragsdeskundigen hierover elk een iets andere visie hebben. “Jelte, die intensief traint met zijn honden, gebruikt daarnaast nauwelijks verrijking, terwijl Sedrick er net heel bewust vaak voor kiest”, zegt Hans. “Ikzelf zit ergens tussenin. Mijn hond Willem is een bullmastiff, een minder actief ras: een bewuste keuze.
Ik zet verrijking vooral in op drukke momenten om Willem tijdelijk bezig te houden. Bijvoorbeeld wanneer ik zie dat hij behoefte heeft aan een wandeling, maar mijn gezin op dat moment even de volle aandacht vraagt. Dan bied ik hem een deel van zijn eten in een snuffelmat aan. Een uurtje later, wanneer de drukte voorbij is, gaan we samen naar buiten om te wandelen of iets leuks te doen.”
Hans zet verrijking soms ook in als aanvulling op andere activiteiten.
“Na een iets kortere wandeling kan een snuffelspelletje de kers op de taart zijn. Daarna is Willem voldaan en gaat hij weer twee à drie uur in zijn rustmodus.” Hans benadrukt ook dat verrijking praktische voordelen kan bieden in uitzonderlijke situaties. “Mijn vorige hond, Barney, wilde bij slecht weer niet gaan wandelen. Dan is verrijking een mooi alternatief om toch iets aan te bieden. Ook honden die moeten revalideren en weinig mogen bewegen, kunnen er veel aan hebben. Je kunt het bovendien inzetten om het energieniveau te temperen: met zo’n extraatje kan de energie weer binnen de normale marges komen.”
Boost voor het zelfvertrouwen
Voor Sedrick ligt de nadruk elders. Hij werkt als gedragstherapeut vaak met zogenaamde FAS-hondjes: honden die kampen met fear, anxiety of stress. “Dat zijn vaak angstige of onzekere dieren”, zegt hij. “Voor hen kan verrijking een hulpmiddel zijn om meer zelfvertrouwen te krijgen. Tijdens verrijkingsactiviteiten boeken ze kleine succesjes en leren ze dat ze problemen die zich voordoen zelf kunnen oplossen.” Dat geeft niet alleen hun zelfvertrouwen een boost, maar zorgt er ook voor dat ze meer durven ondernemen. “FAS-honden zijn vaak het soort honden dat in het begin nog niet eens een schuifje van een hondenpuzzel durft te bewegen. Bij tegenslag klappen ze dicht en worden ze passief. Maar dankzij die succeservaringen groeit de ondernemingszin bij deze gevoelige honden.”
Een bijkomende reden waarom Sedrick bij FAS-honden vaak voor verrijking kiest, is dat deze honden soms moeilijker buiten kunnen komen, omdat ze snel overprikkeld raken. “Dan kan verrijking een alternatief zijn om toch aan hun basisbehoeften te voldoen in hun eigen veilige omgeving.
Een praktisch voorbeeld, dat ook in de podcastaflevering wordt besproken, toont hoe eenvoudig verrijking kan zijn. “Je kunt het bos gewoon naar je tuin brengen”, zegt Sedrick. “Dat werkt zowel voor onzekere honden als voor honden die moeten revalideren. Neem wat blaadjes mee, veeg een doek tegen een boom waar waarschijnlijk een hond tegen geplast heeft, leg dat in de tuin en laat je hond het verkennen. Dat is ook verrijking.”
Verrijkingsparadijs
Bij verrijking denken we al snel aan snuffelactiviteiten, maar het kan eigenlijk op alle zintuigen inspelen. Een sensory garden is een plek waar alles om verrijking draait. Je hond wordt er uitgenodigd om al zijn zintuigen te gebruiken. In het Nederlands wordt dit vaak een ‘snuffeltuin’ genoemd, maar de Engelstalige term dekt de lading beter. In een sensory garden is het de bedoeling dat je hond – alleen of met de andere honden uit het gezin – op eigen tempo op verkenning gaat.
Honden kunnen er niet alleen uitgebreid hun neus laten zegevieren, maar ook luisteren naar geluiden, proeven van eetbare kruiden, op verschillende ondergronden lopen of klimmen op balanstoestellen. “Balans en lichaamsbewustzijn zijn ook vormen van verrijking”, merkt Sedrick op.
Een van de belangrijkste regels in zo’n snuffeltuin is dat honden zélf bepalen wat ze doen. Als eigenaar stuur je je hond niet, maar houd je je afzijdig als toeschouwer. “Ik vergelijk het een beetje met naar de wellness gaan”, lacht Hans. “Dat is alleen ontspannend als je zelf mag kiezen hoe lang je in de sauna blijft en wanneer je zin hebt om in de jacuzzi te gaan. Voor honden kan die keuzevrijheid net zo goed een verrijkende ervaring zijn. Wij bepalen al hun dagelijkse leven: wat ze eten, wanneer en hoeveel er wordt gewandeld en zelfs wanneer ze naar het toilet kunnen. In een sensory garden kun je je hond even alle vrijheid gunnen en hem laten kiezen welke activiteiten hij op dat moment wil doen.”
Valkuilen
Hoewel verrijking veel voordelen biedt, zijn er ook enkele valkuilen. Hans wijst op een veelvoorkomend probleem: frustratie. “Geef je een puzzel aan een hond die er geen ervaring mee heeft of niet goed is in puzzels oplossen, dan riskeer je dat hij gefrustreerd raakt. Bied je die puzzel daarna nog een paar keer aan, dan denkt je hond misschien: ‘daar heb je dat rotding weer’, en probeert hij het te vernielen. Dat is niet verrijkend.”
Volgens Hans is het daarom belangrijk om te beginnen met eenvoudige puzzels. “In het begin mag je je hond helpen, bijvoorbeeld door eens voor te doen hoe een klepje opengaat. Puzzels zijn iets om samen met je hond te doen. Je bouwt het op, doet het samen en groeit samen in de oefeningen.”
Een andere veelgemaakte fout is overdaad, zeker bij pups. “Voor een puppy is alles al nieuw: alle geuren, geluiden, mensen, nieuwe ruimtes”, zegt Sedrick. “Dat is al genoeg verrijking op zich. Een puzzel erbij is overkill. Een pup heeft sowieso nog veel rust nodig.” Maar ook voor volwassen honden is dat belangrijk. “Als je je hond continu prikkelt met snuffelmatten of Kongs en hem amper rust gunt, voelt het voor hem alsof hij een week lang in de Efteling heeft rondgelopen”, zegt Hans.
Daarnaast mag verrijking nooit een vervanging worden voor beweging, affectie of aandacht. “Veertien uur aan een stuk werken en je hond bij thuiskomst een puzzel geven: dat is niet hoe verrijking werkt”, benadrukt Sedrick.
Tot slot is er nog het aspect veiligheid. “Puzzels kunnen losse onderdelen bevatten die ingeslikt kunnen worden”, waarschuwt Sedrick. “En als een hond het snoepje niet te pakken krijgt, kan hij uit frustratie de puzzel kapotmaken. Toezicht is een must.”
Slowfeeders: bron van frustratie?
Tegenwoordig is er veel te doen rond slowfeeders. Ze worden verkocht als hulpmiddel om schrokken te voorkomen, maar ook als een vorm van verrijking. “Slowfeeders kunnen een grote hulp zijn voor sommige honden, terwijl anderen er net nóg meer door opgejaagd raken. Dan kan de maaltijd, die eigenlijk in alle rust en veiligheid moet kunnen worden gegeten, juist een stressvolle gebeurtenis worden.” Of de slowfeeder dus een meerwaarde is, hangt af van hond tot hond. Bovendien hebben mensen, zoals we eerder al aanhaalden, bijna alle touwtjes in handen in het leven van hun hond. “Als honden dan ook nog niet eens vrije toegang hebben tot eten, kan dat voor veel ergernis zorgen.”
“Dan is het leuker voor de hond om bijvoorbeeld de helft van het voer aan te bieden via verrijking of training, en de andere helft tijdens de maaltijden”, adviseert Hans.
Kijk naar je hond
Als Sedrick één boodschap wil meegeven rond verrijking, dan is het wel: “Kijk naar wat je hond gelukkig maakt.” Net zoals de ene persoon graag basketbalt en de andere liever schildert, hebben ook honden hun eigen voorkeuren als het gaat om verrijking. “Er bestaan ‘spelotheken’ waar je hondenpuzzels en verrijkingsmateriaal kunt uitlenen. Zo kun je ontdekken wat je hond leuk vindt.” Maar het kan zelfs nog eenvoudiger. “Met een paar wc-rolletjes en een pvc-buis kom je al een heel eind. Ook tijdens wandelingen kun je verrijking inzetten, bijvoorbeeld door snoepjes te verstoppen tussen de schors van een boom of je hond te laten balanceren op een omgevallen boomstam. Verrijking hoeft absoluut niet duur te zijn. In de Facebookgroep Canine Enrichment vind je massa’s ideeën.”
“Daar kun je mee aan de slag en experimenteren met wat je hond leuk vindt”, vult Hans aan. “En dat experimenteren op zich is al heel leuk. Misschien verrast je hond jou wel!”
Meer weten over verrijking?
Luister dan naar de podcast Hondenklap.
Tekst: Evi Maveau
Foto’s: Shutterstock
